س 87 - عكس‌العمل ابليس در هنگامهء رانده شدنش از درگاه الهى اين بود كه گفت : بندگان تو را از چهار طرف محاصره مىكنم تا از راهت بدر برم ؛ منظور از جهات چهارگانه چيست ؟ ج - چون راه خدا امرى است معنوى ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسّى . و جملهء « ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ » « 1 » بيان نقشه و كارهاى ابليس است . و با ملاحظه آيات ديگرى « 2 » نيز مىتوان در اين‌باره چيزهايى فهميد ، و از آن استفاده كرد كه مقصود از « مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ - جلوى رويشان » حوادثى است كه در زندگى براى آدمى پيش مىآيد ، حوادثى كه خوشايند و مطابق آمال و آرزوهاى او يا ناگوار و مايهء كدورت عيش او است ؛ چون ابليس در هردو حال كار خود را مىكند . و مراد از « خلف - پشت سر » اولاد و اعقاب او است ؛ چون انسان نسبت به آينده اولادش نيز آمال و آرزوها دارد ، به‌طورى كه بقاء و سعادت اولاد را بقاء و سعادت خود مىداند ، از خوشبختى آنان خشنود و از ناراحتىشان مكدّر و متألم مىشود . انسان هرچه از حلال و حرام دارد همه را براى اولاد خود مىخواهد و تا بتواند آتيهء آنان را تأمين نموده ، و چه بسا خود را در اين راه به هلاكت مىاندازد . و مقصود از « سمت راست » كه سمت مبارك و نيرومند آدمى است سعادت

--> ( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 17 . ( 2 ) . ر . ك : سورهء نساء ، آيهء 120 ؛ سورهء آل عمران ، آيهء 175 ؛ سورهء بقره ، آيهء 168 و 268 .